Antik Çağda Ascania Limne olarak anılan, Homeros'un ünlü İlyada'sında yer alan, 1648 yılında İznik'e gelen Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesi'nde: "Burası beşinci iklimin yaşandığı yerdir. Suyu ve havası çok güzeldir. Bu gölün çevresinde 45 tane köy vardır ki, bunlar bağlı bahçeli, camili, hamamlı, küçük birer çarşılı mamur köylerdir. Bu gölün suyunda civar ahali çamaşır yıkar. Hiç sabun sürmedikleri halde yine de bembeyaz olur. Bu gölde 70 çeşit balık bulunur" diye söz ettiği bereket fışkıran toprakların yaşam kaynağı, İznik Gölü...


Marmara Bölgesi'nin en büyük, Türkiye’nin ise beşinci büyük doğal gölü olan İznik Gölü, elips biçiminde tektonik bir tatlı su gölüdür.


Gemlik Körfezi'nin doğusunda bir çukur alanın ortasındadır. Kuzeyinde Samanlı Dağları, güneyinde Gemiç ve Avdan Dağı vardır. Yüzölçümü 298 km², denizden yüksekliği 85 metre'dir. Genişliği en dar yerinde 11 km, uzunluğu doğu-batı doğrultusunda 32 km'dir. Derinliği kuzeyden güneye doğru artan gölün, güney kıyısının açığında kıyıya paralel olarak 13 km. boyunca uzanan bir çukur bulunur. Yaklaşık olarak 60 m. derinliğindeki bu çukurun en derin yeri 65 metreyi bulur. Ortalama derinliği 30 metreyi aşmaktadır.


İznik Gölü'nün su toplama alanı 1.246 km²'dir. Göle su taşıyan akarsuların en önemlileri, Avdan ve Gürle dağlarından gelen Sölöz Deresi, Ekinlik Deresi, Seki Deresi, Karabük Değirmenderesi, Şaraphane Deresi ve daha 30'u geçkin, kışın ve bahar aylarında gölü besleyen küçüklü büyüklü derelerdir. Göl, bunlardan başka dipdeki karstik kaynaklar ve yağmur suları ile de beslenmektedir.


Artık sularını batı kenarındaki kum ve çakıl yığınları arasından sızarak Karsak Deresi'yle Gemlik Körfezi'ne boşaltır. Kış ve ilkbahar mevsimlerinde yükselen suları, yaza doğru alçalır ve sonbaharda en düşük düzeyine ulaşır.


Gölün su düzeyi, yıllara göre büyük farklılıklar göstermektedir. Özellikle bir kaç yüzyılda bir, suyun alçalıp yükselmesi sunucu, gölün özellikle batı bölümü, 2 km kadar daha genişlemektedir.


Göl, 1990 yılında Sit Alanı ilan edilmiştir. Bütünüyle zeytinlikler, bağlar, meyve ve sebze baçeleriyle çevrilidir. Gölün suyu tatlıdır. Çok az miktarda sodalı bir tadı vardır; bu tadın tabanında bulunan kükürtle karışmasından geldiği tahmin dilmektedir.


Gölde sık sazlıkların arasında karışık koloniler kuran küçük karabatak ve gece balıkçılı ile önem kazanmıştır. Nedeni tam bilinmemekle birlikte, İznik Gölü kış aylarında önemli sayıda su kuşu barındırmamaktadır. Yine de, İç Anadolu gölleri donduğunda kuşlar için önemli bir sığınak oluşturduğu söylenebilir.


Gölün batısında, Türkiye'nin en geniş ve en güzel piknik alanları bulunur. Bir tarafı çamlık diğer yanı tertemiz gölü, Türkiye'nin her yerinden binlerce insanı kendisine çeker. Günü birlik dinlenme alanları dışında çadır turizmine de açıktır. Burada her tür sosyal tesisler bulunur.


Gölde, Karabatak, Tepeli Kutan, Küçük Balaban, Gece Balıkçılı Alaca Balıkçıl, Çeltikçi, Erguvan Balıkçıl, Angıt, Macar Ördeği, Yılan Kartalı ve Martı türü kuşlar bulunmaktadır. Gölde Yayın, Aynalı Sazan ,Tatlı Su Yılanı, İlik Balığı, Tatlı Su Levreği, Gümüş Balığı, Ördek, Kızıl Kanat yetişmektedir. Eski kaynaklara göre boyu 2 metre'yi aşan Sazan ve Yayın balıklarının yakalandığı bilinmektedir. Gölde yosun ve bitki türleri de zengindir. Dipte pamuk veya üstüpü şeklinde açık yeşil renk bir yosun türü yaygındır. Bu yosun suyun çalkalanmasını ve göl suyunun oksijeninin azalmasını önler. Balıkların beslenmesini sağlar. Sulama ve avcılık yanında çamaşır ve bulaşık yıkamada, duş almakta, yemek ve çay yapımın da, suyun sodalı oluşu nedeniyle vücuttaki yara bere, sivilcelerin tedavisinde, içilerek mide hazımsızlığının giderilmesinde kullanılmaktadır. Genelde tarım yapılan göl çevresinde az yükseklikli kayalar ve tepeler bulunmaktadır.